Giả sử tôi có một mảnh đất khá là rộng. Trên mảnh đất đó có tài nguyên, có con người, và từ đây ta bắt đầu hình dung ra một nền…

Trước hết, trong nền kinh tế này sẽ có một chủ thể rất quen thuộc, đó là

👉HỘ GIA ĐÌNH (I)

Chúng ta ai cũng thuộc về một hộ gia đình, nên đây là điểm xuất phát tự nhiên nhất. Khi chuyển sang một nền kinh tế thị trường, bên cạnh hộ gia đình sẽ xuất hiện một chủ thể thứ hai, đó là

👉DOANH NGHIỆP (II)

Vậy mối quan hệ giữa hộ gia đình và doanh nghiệp là gì?
Hộ gia đình tham gia vào nền kinh tế bằng cách đi làm, tức là họ cung cấp sức lao động của mình. Hoạt động này diễn ra trên một thị trường gọi là thị trường lao động. Tại đây, hộ gia đình “bán” sức lao động – ĐI LÀM (1) và đổi lại họ nhận được một thứ mà ai cũng cần, đó chính là TIỀN LƯƠNG (2)
Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp TRẢ LƯƠNG (3) cho người lao động và nhận về SỨC LAO ĐỘNG (4). Doanh nghiệp sử dụng nguồn lao động này để sản xuất ra HÀNG HOÁ VÀ DỊCH VỤ (5)
Khi hàng hóa được tạo ra, một thị trường khác xuất hiện, đó là

👉THỊ TRƯỜNG HÀNG HOÁ (III).

Tại đây, doanh nghiệp mang sản phẩm (HÀNG HOÁ DỊCH VỤ) của mình ra bán và thu TIỀN (6) về.
Còn hộ gia đình, sau khi nhận được tiền lương từ thị trường lao động, họ sẽ mang số tiền đó quay trở lại thị trường hàng hóa để MUA SẮM VÀ TIÊU DÙNG (7). Kết quả là hộ gia đình có hàng hóa để sử dụng, còn doanh nghiệp thu được tiền.
Như vậy, giữa hộ gia đình và doanh nghiệp hình thành một vòng tuần hoàn cơ bản:
• Hộ gia đình cung cấp lao động → nhận tiền
• Doanh nghiệp trả tiền → sản xuất hàng hóa
• Hộ gia đình dùng tiền → mua hàng
• Doanh nghiệp bán hàng → thu tiền
Đó chính là những mối quan hệ nền tảng đầu tiên của một nền kinh tế.

Nền kinh tế này đã ổn chưa mọi người? Còn thiếu cái gì nữa nhỉ?
Ok, trong quá trình phát triển của nền kinh tế loài người, có một chủ thể không thể thiếu, đó là

👉CHÍNH PHỦ (IV)

Đặc biệt ở giai đoạn đầu phát triển, vai trò của Chính phủ là vô cùng lớn.
Vậy Chính phủ làm gì với hộ gia đình?
Trên mảnh đất này, Chính phủ sẽ đứng ra đảm bảo các nhu cầu cơ bản (8) như đường xá, cơ sở hạ tầng, môi trường sống… Đổi lại, Chính phủ sẽ THU THẾ (9) từ hộ gia đình. Như vậy hình thành một mối quan hệ hai chiều (10,11):
• Hộ gia đình nộp thuế cho Chính phủ
• Chính phủ cung cấp dịch vụ công và trong một số trường hợp có thể trợ cấp để hỗ trợ đời sống hoặc khuyến khích phát triển kinh tế
Đối với doanh nghiệp cũng tương tự. Chính phủ thu thuế từ doanh nghiệp, đồng thời có thể:
• Đầu tư công để tạo điều kiện kinh doanh
• Ban hành chính sách hỗ trợ nhằm thúc đẩy sản xuất
Đến đây, chúng ta đã có hộ gia đình, doanh nghiệp và Chính phủ.

Vậy đã đầy đủ chưa?
Chưa. Chúng ta còn thiếu một thành phần rất quan trọng, đó là NGẦN HÀNG hay rộng hơn là

👉HỆ THỐNG TÀI CHÍNH (V)

Điều thú vị là trong giai đoạn đầu của lịch sử, khi của cải chưa tích lũy nhiều, nền kinh tế chưa cần đến ngân hàng, vì vấn đề đầu tư chưa phải là trọng tâm. Nhưng khi xã hội phát triển hơn, đặc biệt từ khoảng thế kỷ 14, con người bắt đầu nhận ra một vấn đề:
• Có những người tiêu dùng ít hơn thu nhập → có tiền dư
• Trong khi đó, doanh nghiệp lại cần vốn để đầu tư sản xuất
Từ đó, một ý tưởng xuất hiện: tại sao không tạo ra một tổ chức trung gian để kết nối hai bên này?
Và đó chính là lúc ngân hàng ra đời.
Bây giờ, ta đặt thêm một “mắt xích” vào nền kinh tế này: ngân hàng.

Rồi tôi để một cái ngân hàng (12) ở đây
Vậy ngân hàng này làm gì?
Hộ gia đình sẽ gửi tiền vào ngân hàng, còn ngân hàng sẽ chuyển nguồn tiền đó đến doanh nghiệp.
Nhưng câu hỏi đặt ra là: tại sao hộ gia đình không cho doanh nghiệp vay trực tiếp, mà phải thông qua ngân hàng?
Ở đây, tôi xin phép gọi ngân hàng là một dạng tổ chức trung gian. Và thực tế, ngoài ngân hàng ra thì còn rất nhiều tổ chức trung gian khác trong nền kinh tế.
Tại sao cần tổ chức trung gian?
Bởi vì:
• Người dân không biết doanh nghiệp nào đáng tin để cho vay
• Tồn tại rủi ro pháp lý
• Khó tìm được người có cùng nhu cầu về vốn và thời gian

Quan trọng hơn, hệ thống ngân hàng giải quyết một vấn đề cốt lõi của xã hội, đó là bất đối xứng thông tin.
Hiểu đơn giản: người có tiền không biết ai là người tốt để cho vay, còn để tự đi tìm hiểu thì rất tốn thời gian và chi phí. Ngân hàng, với chuyên môn của mình, sẽ làm việc đó thay cho xã hội.
Bây giờ câu hỏi được đặt ra: nếu dòng vốn đi trực tiếp từ hộ gia đình đến doanh nghiệp, không qua ngân hàng, thì gọi là gì?
Đó gọi là đầu tư trực tiếp.
Khi đó, chúng ta có một thị trường gọi là thị trường vốn. Tại đây, vốn được chuyển trực tiếp dưới dạng các công cụ tài chính như:
• Cổ phiếu
• Trái phiếu
Còn kênh đi qua ngân hàng, nơi tiền được gửi và cho vay, thì chúng ta gọi là thị trường tiền tệ.
Như vậy, đến đây chúng ta đã hình thành được các thị trường trong nền kinh tế:
• Thứ nhất: thị trường lao động
• Thứ hai: thị trường hàng hóa
• Thứ ba: bao gồm cả thị trường vốn và thị trường tiền tệ
Và thị trường thứ ba này được gọi chung là thị trường tài chính.
Và ở đây, nếu tôi thấy những hàng hóa từ bên ngoài như đồ hiệu LV hay xe Ferrari mà tôi mua về, thì đó gọi là nhập khẩu.
Ngược lại, khi chúng ta sản xuất hàng hóa trong nước và bán ra nước ngoài, thì đó gọi là xuất khẩu.
Vậy xuất khẩu trừ đi nhập khẩu thì gọi là gì?
Đó chính là cán cân thương mại (Net Export – NX).
• Nếu dương → gọi là thặng dư thương mại
• Nếu âm → gọi là thâm hụt thương mại
Tức là nếu một quốc gia bán ra nước ngoài nhiều hơn mua vào, thì quốc gia đó đang thặng dư.
Nhưng quốc tế không chỉ giao dịch với chúng ta qua thị trường hàng hóa. Họ còn tham gia vào nền kinh tế thông qua thị trường tài chính.
Cụ thể, có hai dạng dòng vốn chính:
• FII (Foreign Indirect Investment): đầu tư tài chính gián tiếp (mua cổ phiếu, trái phiếu)
• FDI (Foreign Direct Investment): đầu tư trực tiếp vào doanh nghiệp, nhà máy
Điều này cho thấy một điều rất quan trọng:
Dòng vốn từ quốc tế có thể đi vào thị trường tài chính trong nước, sau đó lan tỏa ra toàn bộ nền kinh tế:
• Doanh nghiệp có vốn → mở rộng sản xuất
• Hộ gia đình có việc làm → thu nhập tăng
• Chính phủ có thêm nguồn lực
Từ đây, xuất hiện một khái niệm rất quan trọng, đó là

👉CÁN CÂN THANH TOÁN (VII) (BOP – Balance of Payments).

Cán cân thanh toán gồm hai phần chính:
1. Cán cân vãng lai (liên quan đến xuất – nhập khẩu hàng hóa, dịch vụ)
2. Cán cân vốn (liên quan đến dòng vốn FDI, FII)
Khi cộng hai phần này lại, ta có cán cân tổng thể của nền kinh tế.
Một biến số quan trọng xuất hiện trong mối quan hệ với quốc tế, đó là tỷ giá.
Tỷ giá nằm ở trung tâm của các giao dịch quốc tế và sẽ ảnh hưởng đến:
• Xuất nhập khẩu
• Dòng vốn đầu tư
• Thị trường tài chính
Bây giờ, để hệ thống lại, tôi xin phép đặt tên các thành phần trong nền kinh tế theo cách quốc tế hay dùng:
• Hộ gia đình → C (Consumption)
• Doanh nghiệp → I (Investment)
• Chính phủ → G (Government spending)
• Xuất nhập khẩu → NX (Net Export)
Trong đó:
• C là tiêu dùng
• I là đầu tư
• G là chi tiêu chính phủ
• NX là xuất khẩu ròng
Quay lại phần cán cân:
Cán cân tổng thể = Cán cân vãng lai + Cán cân vốn
• Cán cân vốn phản ánh dòng tiền từ quốc tế chảy vào thông qua FDI, FII
• Khi nhà đầu tư nước ngoài muốn đầu tư vào Việt Nam, họ phải mang tiền vào, chuyển đổi sang tiền nội tệ và đưa vào thị trường tài chính
Như vậy, cán cân tổng thể phản ánh:
• Tổng lượng vốn và hàng hóa mà nền kinh tế nhận được từ bên ngoài
• So với lượng mà chúng ta đầu tư hoặc chi ra bên ngoài
Ngoài ra, nếu Chính phủ vay nợ, thì phần này sẽ được tính vào chi tiêu của Chính phủ và liên quan đến nợ công.
Đến đây, chúng ta có thể nhìn thấy một bức tranh hoàn chỉnh:
Đây chính là mô hình của một nền kinh tế mở (Open Economy) – tức là một nền kinh tế cho phép:
• Dòng vốn ra vào
• Hoạt động xuất nhập khẩu
Và toàn bộ mô hình này vận hành dựa trên việc:
• Sử dụng đất đai, tài nguyên
• Kết hợp với lao động và vốn
• Để tạo ra hàng hóa và dịch vụ
Hiểu được mô hình này là bước đầu tiên và quan trọng nhất, vì nếu không nắm được các luồng vận động trong nền kinh tế, chúng ta sẽ rất khó để bước vào đầu tư như một số người đang đánh bạc hiện nay.
Tóm lại:
Cán cân tổng thể = NX + FDI + FII – đầu tư ra nước ngoài
Đây chính là bức tranh tổng thể của một nền kinh tế vận hành trong thế giới hiện đại.